کتاب دیباچه پنجم شاهنامه اثر حمزه بن محمدخان هرندی اصفهانی

کتاب «دیباچه پنجم شاهنامه» اثر «حمزه بن محمدخان هرندی اصفهانی» با مقدمه و توضیحاتی از «محمدجعفر یاحقی» و «محسن حسینی وردنجانی» تدوین شده است. این دیباچه شامل دو مقدمه و چهار فصل به ترتیب زیر است: در مقدمه، وی ابتدا همچون پژوهشگران امروزی در چند صفحه آغازین از روش کار، شیوه‌ی جمع‌آوری مطالب و همچنین از لزوم مسئله تحقیق سخن می‌گوید. تاکید می‌کند خواسته دیباچه‌ای فراهم آورد که «در همه ابواب به صدق مقرون و از بهتان و افترا دور باشد. مقدمه‌ای در بیان مدت عمر عالم و خلقت آدم و اختلاف اهل سیر: این بخش که بیان تاریخ اوایل خلقت است آمیخته با روایات مذهبی و بعضا افسانه‌ای است و از منظر علمی ارزش چندانی ندارد. فصل اول در فراهم‌آوردن کتاب شاهنامه: در این فصل نویسنده با نگاهی نقادانه به کیفیت فراهم‌آمدن شاهنامه ابومنصوری و ماجرای ماموریت‌یافتن دقیقی به نظم شاهنامه اشاره می‌کند. این فصل نشان می‌دهد که نویسنده به دیباچه‌های شاهنامه اشراف کامل داشته است. فصل دوم، در حال فردوسی و به نظم مشغول‌شدن و تحقیق مدت آن پیش از ظهور اسلام: نویسنده در این قسمت به بیان احوال فردوسی می‌پردازد و با کمک شواهدی از متن شاهنامه اثبات می‌کند که سال‌ها پیش از به سلطنت‌رسیدن محمود، نظم شاهنامه آغاز شده و شاعر به آن اشتغال داشته است. وی اشاره می‌کند آنچه در دیگر دیباچه‌ها عنوان‌شده که فردوسی به علت تعدی حاکم طوس به غزنین رفته و آنجا از طرف سلطان محمود به سرودن شاهنامه مامور شده، ابدا صحت ندارد. در واقع او چند قرن پیش‌تر از محققان امروزی به این حقیقت تاریخی پی برده و به‌ صراحت آن را اعلام کرده است. فصل سوم: در ذکر بقایای حال فردوسی و ایام سلطنت محمود و اتمام شاهنامه و ابیات هجویه: در این بخش نویسنده با ارائه شواهدی از شاهنامه تاریخ اتمام و عرضه آن بر محمود را روشن و اضافه می‌کند که مدح محمود پس از اتمام شاهنامه به آن اضافه‌ شده است. در دیباچه این کتاب می‌خوانید: «از همان روزهای نخست که داستان‌های آن به‌صورت پراکنده یکی پس از دیگری سروده می‌شد، عده‌ای منتظر نشسته بودند تا به ‌محض آنکه داستانی به پایان آمد دست‌نویسی از آن را به هر طریقی که شده به چنگ آورند و در گوشه شهری یا قصبه‌ای که کسی با کوره‌سوادی پیدا می‌شد، دورهم بنشینند و به حوادث مهیج آن گوش فرا دهند. از همه‌جا بیشتر و پیشتر به نظر می‌رسد در همین طبران طوس مردم به این کار شوق نشان می‌دادند که بذر وطن‌خواهی و ایران‌گرایی را دهقانان از گذشته‌های دور همه‌جا پاشیده بودند و جان‌های تشنه را با شنیدن این‌گونه ماجراها به وجد می‌آوردند. آنجا هم که باسوادی نبود؛ راویان و نقالان خوش‌الحان که میراث‌دار گوسانان تاریخی بودند، وظیفه انتقال این میراث خطیر را به وجهی دل‌پسند و همه‌جاگیر بر عهده می‌گرفتند و گوش جان شیفتگان تاریخ و سرگذشت پیشینیان را پر می‌کردند.» این کتاب توسط انتشارات «سخن» منتشر شده و در اختیار علاقه‌مندان قرار گرفته است.